डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि वारकरी संप्रदाय: तत्त्वज्ञान, सामाजिक परिणाम आणि चिकित्सक विश्लेषण

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि वारकरी संप्रदाय: तत्त्वज्ञान, सामाजिक परिणाम आणि चिकित्सक विश्लेषण

(Gemini द्वारे तयार केलेले थमनेल)

महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जडणघडणीमध्ये वारकरी संप्रदायाचे स्थान अढळ आहे. गेल्या सात-आठ शतकांपासून विठ्ठल भक्तीच्या सूत्रात गुंफलेला हा संप्रदाय महाराष्ट्रातील ग्रामीण आणि बहुजन समाजाचा मुख्य आधार राहिला आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, जे आधुनिक भारताचे शिल्पकार आणि थोर समाजशास्त्रज्ञ होते, त्यांनी वारकरी संप्रदायाकडे केवळ एक धार्मिक प्रवाह म्हणून न पाहता, त्याकडे एक सामाजिक चळवळ म्हणून चिकित्सक नजरेतून पाहिले होते. आंबेडकरांचे वारकरी संप्रदायाबद्दलचे विचार अत्यंत खोलवर विचारमंथन करायला लावणारे आहेत. एका बाजूला ते या संप्रदायातील संतांच्या चारित्र्याबद्दल आणि त्यांच्या भक्तीबद्दल आदर व्यक्त करतात, तर दुसऱ्या बाजूला या संप्रदायाने जातीव्यवस्थेच्या निर्मूलनासाठी काय ठोस पावले उचलली, याबद्दल ते कठोर चिकीत्साही करतात. या शोधनिबंधामध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे वारकरी संप्रदायाबद्दलचे तत्त्वज्ञान, त्यांचे सकारात्मक आणि नकारात्मक (साधक-बाधक) विचार आणि या संप्रदायाचा सामाजिक न्यायाच्या परिप्रेक्ष्यातून घेतलेला आढावा सविस्तरपणे मांडण्यात आला आहे.   

वारकरी संप्रदायाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि आंबेडकरी परिप्रेक्ष्य

(फोटो : @pinterest)

वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्रातील एक अत्यंत प्रभावशाली भक्ती संप्रदाय आहे, ज्याची मुळे १३ व्या शतकातील संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांच्या काळात आढळतात. या संप्रदायाने 'भक्ती' या माध्यमाद्वारे ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा अधिकार सर्वांना आहे, असा विचार मांडला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या 'क्रांती आणि प्रतिक्रांती' (Revolution and Counter-Revolution) या ग्रंथात भारतीय इतिहासाचा अभ्यास करताना बौद्ध धम्म आणि ब्राह्मणवाद यांच्यातील संघर्षाचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या मते, प्राचीन भारतातील बौद्ध धम्माची क्रांती ही खऱ्या अर्थाने सामाजिक समतेचा पाया होती, परंतु नंतरच्या काळात ब्राह्मणवादाने केलेल्या प्रतिक्रांतीमुळे समाजात जातीव्यवस्थेची पाळेमुळे घट्ट झाली. या पार्श्वभूमीवर, मध्ययुगीन काळातील वारकरी संप्रदायाने जातीव्यवस्थेच्या कडक बंधनांना काही प्रमाणात शिथिल करण्याचा प्रयत्न केला, हे आंबेडकरांनी मान्य केले होते, तरीही हा प्रयत्न मुळातून बदल घडवण्यास अपुरा होता, असे त्यांचे स्पष्ट मत होते.   

वारकरी संप्रदायाने मांडलेली 'आध्यात्मिक समता' (Spiritual Equality) आणि डॉ. आंबेडकरांना अपेक्षित असलेली 'सामाजिक समता' (Social Equality) या दोन भिन्न संकल्पना आहेत, असे प्रतिपादन त्यांनी वारंवार केले आहे. संतांनी विठ्ठलाच्या दारी सर्व जातींना एकत्र आणले, परंतु विठ्ठलाच्या मंदिराबाहेर पडताच पुन्हा तीच जातीव्यवस्था आणि अस्पृश्यता लागू होत असे, हे वास्तव आंबेडकरांच्या डोळ्यासमोर होते.   

संतांचे कार्य आणि सामाजिक वास्तव: एक चिकीत्सा

डॉ. आंबेडकरांनी महाराष्ट्रातील प्रमुख संतांच्या कार्याचे विश्लेषण करताना काही मूलभूत प्रश्न उपस्थित केले. त्यांच्या मते, संतांनी भक्तीचा प्रसार केला, परंतु त्यांनी कधीही हिंदू धर्माच्या मूलभूत संरचनेला, म्हणजेच चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेला आणि शास्त्रप्रामाण्य (Authority of Shastras) यांना आव्हान दिले नाही.   

 

संतांनी जरी 'भेदाभेद अमंगळ' असे म्हटले असले तरी, त्यांनी प्रत्यक्ष व्यवहारात जाती तोडण्यासाठी ठोस कृती केली नाही, असे आंबेडकरांचे निरीक्षण होते. त्यांनी आपल्या 'जातीचा उच्छेद' (Annihilation of Caste) या भाषणात असे नमूद केले की, संतांच्या शिकवणीचा हिंदू समाजाच्या वर्तनावर (Conduct) खोलवर परिणाम झाला नाही, कारण सामान्य लोक संतांची पूजा करतात, पण त्यांच्या उपदेशाप्रमाणे स्वतःच्या आयुष्यात जातीभेद सोडत नाहीत.   

संत चोखामेळा आणि अस्पृश्यतेचा संघर्ष

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मनात संत चोखामेळा यांच्याबद्दल कमालीचा आदर होता. चोखामेळा हे १४ व्या शतकातील महार समाजातील संत होते आणि त्यांनी आपल्या अभंगांतून अस्पृश्यतेची जी वेदना मांडली, ती आंबेडकरांच्या मते अस्पृश्य समाजाचा पहिला सामूहिक आवाज होता. आंबेडकरांनी आपला 'द अनटचेबल्स' (The Untouchables) हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ संत चोखामेळा, नंदनार आणि रविदास या अस्पृश्य संतांना समर्पित केला आहे, जे त्यांच्या कृतज्ञतेचे प्रतीक आहे.   

मात्र, चोखामेळा यांच्या तत्त्वज्ञानातील काही बाबींवर आंबेडकरांनी अत्यंत गंभीर चिकीत्सा केली आहे. १९२९ मध्ये नाशिक जवळील त्र्यंबक येथे झालेल्या भाषणात त्यांनी यावर प्रकाश टाकला होता.   

कर्माचा सिद्धांत आणि भक्तीची मर्यादा

संत चोखामेळा यांनी एका अभंगात असे म्हटले आहे की, "मी पूर्वजन्मी कृष्णाचा अपमान केला होता, म्हणून मला या जन्मी महार म्हणून जन्म घ्यावा लागला". डॉ. आंबेडकरांनी या 'कर्मवादाच्या' सिद्धांतावर तीव्र आक्षेप घेतला. त्यांच्या मते, अशा प्रकारची मांडणी ही अस्पृश्यांच्या गुलामीला धार्मिक अधिष्ठान देते. जो माणूस स्वतःची सामाजिक स्थिती ही नशिबाचा किंवा पूर्वजन्मीच्या पापाचा भाग मानतो, तो कधीही अन्यायाविरुद्ध बंड करू शकत नाही. चोखामेळा यांची भक्ती ही जरी श्रेष्ठ असली, तरी तिने अस्पृश्यांना आत्मसन्मानाने जगण्याचा मार्ग दाखवण्याऐवजी देवाच्या चरणी शरण येण्याचा मार्ग दाखवला, जो आंबेडकरांना मान्य नव्हता.   

आध्यात्मिक विठ्ठल विरुद्ध सामाजिक न्याय

चोखामेळा यांना विठ्ठलाच्या मंदिरात प्रवेश नाकारला गेला होता. त्यांनी आयुष्यभर मंदिराच्या उंबरठ्यावर उभे राहून विठ्ठलाची भक्ती केली. आंबेडकरांनी या घटनेकडे एका ऐतिहासिक अन्यायाच्या नजरेतून पाहिले. त्यांच्या मते, जर विठ्ठल हा जगाचा पिता आहे, तर त्याने आपल्या मुलाला उंबरठ्याबाहेर का ठेवले?. चोखामेळा यांनी देवाशी केलेल्या तक्रारीत (उदा. "पाच तत्त्वांचा मेळा, येथे कोण सोवळा कोण ओवळा") एक प्रकारचे बौद्धिक तर्कशास्त्र होते, परंतु ते सामाजिक बंडाच्या रूपात परावर्तित झाले नाही.   

संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम: आंबेडकरी दृष्टिकोनातून

डॉ. आंबेडकरांनी ज्ञानेश्वर आणि तुकाराम या वारकरी संप्रदायाच्या दोन स्तंभांच्या कार्याचे वेगळेपणाने विश्लेषण केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर: ज्ञानाचे लोकशाहीकरण की शास्त्रप्रामाण्याचे रक्षण?

ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेचे मराठीत भाषांतर करून ज्ञानाचे दरवाजे बहुजन समाजासाठी उघडले, ही एक मोठी क्रांती होती. तरीही, आंबेडकरांच्या मते, ज्ञानेश्वरांनी गीतेतील चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेला आव्हान दिले नाही. ज्ञानेश्वरांनी मांडलेली समता ही 'अद्वैत' तत्त्वज्ञानावर आधारित होती, जिथे आत्मा एक आहे असे म्हटले जाते, परंतु शरीराला आणि जातीला मात्र वेगळे मानले जाते. आंबेडकरांच्या मते, जोपर्यंत ही समता व्यवहारात येत नाही, तोपर्यंत केवळ तत्त्वज्ञानातील अद्वैताला काही अर्थ नाही.   

संत तुकाराम: विद्रोहाचा आवाज आणि त्याचे अपयश

संत तुकाराम हे शूद्र होते आणि त्यांनी ब्राह्मणवादाच्या वर्चस्वाला आपल्या अभंगातून दिलेले आव्हान ऐतिहासिक होते. तुकारामांच्या गाथा इंद्रायणीत बुडवल्या जाणे ही घटना आंबेडकरांच्या मते प्रस्थापित व्यवस्थेने विचारांची केलेली हत्या होती. तुकारामांनी जातीव्यवस्थेतील ढोंगीपणावर ओढलेले ताशेरे आंबेडकरांना महत्त्वाचे वाटत असत. तरीही, महात्मा गांधींसोबतच्या वादात आंबेडकरांनी असे निक्षून सांगितले की, तुकारामांसारख्या महान संतांच्या हयातीतही आणि त्यांच्या नंतरही हिंदू समाजात अस्पृश्यता तशीच राहिली. याचा अर्थ असा की, भक्ती चळवळीत जातीव्यवस्थेची पाळेमुळे उखडण्याची ताकद नव्हती.   

भक्ती चळवळीचा 'अनिष्ट परिणाम': आंबेडकरांचा कठोर युक्तिवाद

डॉ. आंबेडकरांनी १९२९ च्या त्र्यंबक भाषणात एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वादग्रस्त विधान केले होते: "संतांच्या चळवळीचा दलितांवर अनिष्ट परिणाम (Unhealthy Effect) झाला". हा युक्तिवाद समजून घेणे वारकरी संप्रदायाच्या चिकीत्सेसाठी आवश्यक आहे.   

१. सांत्वनाची भूल: आंबेडकरांच्या मते, भक्तीने माणसाला एक प्रकारचे भावनिक सांत्वन दिले. "समाजात जरी मला किंमत नसली, तरी विठ्ठलाच्या नजरेत मी श्रेष्ठ आहे," या विचारामुळे अस्पृश्यांनी आपली दयनीय सामाजिक स्थिती मुकाट्याने सहन केली. यामुळे अन्यायाविरुद्ध जो राग निर्माण व्हायला हवा होता, तो भक्तीमध्ये विरघळून गेला. हे मार्क्सच्या "धर्म ही अफूची गोळी आहे" या विधानाला जवळ जाणारे विश्लेषण होते.   

२. ब्राह्मणवादाला मिळालेले संरक्षण: संतांनी अस्पृश्यांना केवळ 'आध्यात्मिक दर्जा' दिला, परंतु सामाजिक दर्जा ब्राह्मणांच्याच हातात राहिला. जेव्हा एखादा अस्पृश्य माणूस आपल्या हक्कांची मागणी करत असे, तेव्हा त्याला संतांचे उदाहरण देऊन गप्प बसवले जात असे. "तुम्ही चोखामेळा सारखी भक्ती करा, म्हणजे तुम्हाला मान मिळेल," असे सांगून ब्राह्मणांनी अस्पृश्यांच्या मागण्यांना बगल दिली.   

३. व्यक्ती विरुद्ध व्यवस्था: संतांनी वैयक्तिकरीत्या जातीभेद पाळला नसेल, पण त्यांनी जातीव्यवस्था या संरचनेला (Structure) धक्का लावला नाही. आंबेडकरांच्या मते, जोपर्यंत शास्त्रांचे प्रामाण्य नष्ट होत नाही आणि जातीवर आधारित सामाजिक व्यवस्था बदलत नाही, तोपर्यंत अशा भक्तीचा समाजाला फारसा उपयोग नाही.   

आधुनिक वारकरी: संत गाडगे बाबा आणि डॉ. आंबेडकर

पारंपारिक वारकरी संतांपेक्षा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाते संत गाडगे बाबांशी अधिक जवळचे आणि सौहार्दाचे होते. गाडगे बाबा हे आधुनिक काळातील वारकरी होते, पण त्यांचे तत्त्वज्ञान हे केवळ पांडुरंगाच्या मूर्तीभोवती फिरणारे नव्हते, तर ते 'माणूस' या केंद्रबिंदूवर आधारित होते.   

डॉ. आंबेडकर आणि गाडगे बाबा यांच्यातील संबंधांमधील महत्त्वाचे मुद्दे:

१) कृतज्ञता आणि आदर: डॉ. आंबेडकर क्वचितच कोणा धार्मिक व्यक्तीसमोर झुकत असत, परंतु गाडगे बाबांबेडकर गाडगे बाबांना आपला गुरू मानत असत. गाडगे बाबांच्या निधनानंतर आंबेडकरांनी त्यांना "महाराष्ट्राचा महान जनसेवक" म्हणून संबोधले.   

२) प्रबोधनाची दिशा: गाडगे बाबांनी आपल्या कीर्तनातून अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि जातीभेदावर आसूड ओढले. ते म्हणत, "दगडाच्या देवाला देण्यापेक्षा भुकेलेल्या माणसाला भाकरी द्या". हा विचार आंबेडकरांच्या वैज्ञानिक आणि मानवतावादी दृष्टिकोनाशी मिळताजुळता होता.   

३) शिक्षणाचा आग्रह: गाडगे बाबा आपल्या कीर्तनातून डॉ. आंबेडकरांच्या संघर्षाचे उदाहरण देत असत. "बाबासाहेबांसारखे शिका आणि मोठे व्हा," हा संदेश त्यांनी लाखो वारकऱ्यांना दिला. आंबेडकरांनीही गाडगे बाबांच्या कार्याला आर्थिक आणि सामाजिक पाठबळ दिले.   

गाडगे बाबा हे खऱ्या अर्थाने आंबेडकरांच्या 'सामाजिक समतेच्या' विचारांना भक्तीच्या भाषेत मांडणारे दुवा ठरले.   

वारकरी तत्त्वज्ञान विरुद्ध नवयान बौद्ध धम्म

आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात डॉ. आंबेडकरांनी वारकरी संप्रदायासारख्या अंतर्गत सुधारणावादी चळवळींचा नाद सोडून बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. हा बदल म्हणजे भक्ती मार्गाकडून 'धम्म' मार्गाकडे झालेला प्रवास होता. त्यांच्या मते, वारकरी संप्रदाय हा हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच बदल करू पाहत होता, जे अशक्य होते, कारण हिंदू धर्माचा आत्माच 'श्रेणीबद्ध विषमता' (Graded Inequality) हा आहे.   

आंबेडकरांनी बौद्ध धम्मात 'सद्धा' (Faith with Reason) ही संकल्पना मांडली, जी वारकऱ्यांच्या 'भक्ती' पेक्षा वेगळी होती. त्यांनी धर्मांतरावेळी घेतलेल्या २२ प्रतिज्ञांमध्ये हिंदू देवदेवतांना आणि अवतारांना नाकारले, ज्यात विठ्ठलाचाही समावेश होतो, कारण तो विष्णूचा अवतार मानला जातो.   

वारकरी चळवळीची साधक-बाधक चर्चा (Pros and Cons Analysis)

डॉ. आंबेडकरांच्या विचारांच्या आधारे वारकरी संप्रदायाचे मूल्यमापन करताना खालील साधक-बाधक मुद्द्यांचा विचार करता येतो:

साधक (सकारात्मक) बाजू

१. लोकभाषेचा वापर: संतांनी संस्कृतची मक्तेदारी मोडून मराठीत विचार मांडले, ज्यामुळे सामान्य माणसाला ज्ञानाचा अधिकार मिळाला. 

२. सांस्कृतिक प्रतिकार: संत चोखामेळा आणि त्यांच्या परिवाराने अस्पृश्यतेची वेदना पहिल्यांदा साहित्यात आणली, जो आधुनिक दलित साहित्याचा प्रेरणास्त्रोत ठरला. 

३. लोकशाहीचा पाया: चंद्रभागेच्या वाळवंटातील वारीमध्ये सर्व जातींचे लोक एकत्र येतात, हे एका अर्थाने 'सामाजिक अंतःसरणाचे' (Social Endosmosis) प्राथमिक रूप होते, असे आंबेडकरांनी मानले असते जर ते व्यवहारात उतरले असते. 

४. गाडगे बाबांचा वारसा: गाडगे बाबांसारख्या संतांनी या संप्रदायाला स्वच्छतेच्या आणि शिक्षणाच्या सामाजिक चळवळीत रूपांतरित केले.   

बाधक (नकारात्मक) बाजू

१. राजकीय चेतनेचा अभाव: भक्तीमुळे शोषितांनी आपला राग देवाच्या पायावर अर्पण केला, ज्यामुळे ते राजकीय हक्कांसाठी लढायला विसरले. 

२. जातीव्यवस्थेचे सुसूत्रीकरण: संतांनी जातीमध्ये राहूनच समता शोधली, ज्यामुळे जातीव्यवस्था अधिक टिकून राहिली, ती नष्ट झाली नाही. 

३. शास्त्रप्रामाण्य: संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकारामांसारख्या संतांनी जरी विद्रोह केला तरी त्यांच्या अनुयायांनी पुन्हा शास्त्रांचा आणि ब्राह्मणी कर्मकांडांचाच स्वीकार केला.

४. स्त्रियांचे दुय्यम स्थान: संत सोयराबाईंच्या अभंगात अस्पृश्यतेची चीड दिसते, परंतु संप्रदायाच्या मुख्य प्रवाहात स्त्रियांना आणि दलितांना आजही अनेकदा दुय्यम स्थान दिले जाते.   

निष्कर्ष

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे वारकरी संप्रदायाबद्दलचे विचार हे केवळ टीकेचे नसून ते एका मोठ्या सामाजिक परिवर्तनाच्या ध्येयाने प्रेरित होते. त्यांना संतांच्या त्यागाबद्दल आणि त्यांच्या भक्तीबद्दल आदर होता, परंतु त्यांना ती भक्ती सामाजिक गुलामगिरीच्या साखळ्या तोडण्यासाठी अपुरी वाटत होती. आंबेडकरांनी वारकरी संप्रदायाला दिलेली 'आध्यात्मिक समता विरुद्ध सामाजिक समता' ही चिकीत्सा आजही तितकीच लागू पडते.   

त्यांच्या मते, खरा विठ्ठल हा मंदिरात नसून तो प्रत्येक माणसाच्या आत्मसन्मानात असायला हवा. वारकरी संप्रदायाने मांडलेली 'विठ्ठल भक्ती' जर मानवाच्या मुक्तीसाठी आणि जातीव्यवस्थेच्या अंतासाठी वापरली गेली नाही, तर ती केवळ एक पोकळ धार्मिक परंपरा ठरेल. डॉ. आंबेडकरांच्या या चिकीत्सेमुळेच आजचा शिकलेला बहुजन समाज वारकरी संप्रदायाकडे डोळसपणे पाहू लागला आहे आणि गाडगे बाबांच्या मार्गाने जाऊन भक्तीला समाजसेवेची जोड देत आहे. आंबेडकरांचे विचार वारकरी संप्रदायाला अधिक सर्वसमावेशक आणि प्रगत बनवण्यासाठी एक दिशादर्शक दीपस्तंभ आहेत.  

#सत्यशामबंधू 

#_shubhra_

(टीप : सदर लेख मी माझ्या बुद्धीला जसे उमगले तसे लिहिण्याचा पर्यंत केलेला असून IA च्या मदतीने लेख अधिक प्रभावी केला आहे. त्यामुळे त्यातील वाक्य अधिक कृत्रिम वाटत आहेत. 

माझंच बरोबर असं काही माझं म्हणणं नाही.. तुमचे ही काही विचार असू शकतात आणि मी त्याचा आदर करतो.. )